انتشارات مهرسا

در این بخش، با پیشنهادات اجرایی و کاربردی برای کمک به گذراندن بحران‌ها آشنا می‌شویم. بازی، نقاشی و داستان‌سرایی ابزارهای طبیعی‌ای هستند که کودکان از طریق آن‌ها هیجانات خود را بیان می‌کنند. این ابزارها به‌طور مستقیم با نحوه رشد شناختی، هیجانی و اجتماعی کودک هماهنگ هستند. کودکان از طریق بازی‌های مختلف احساساتی مثل شادی، ترس و خشم را بروز می‌دهند و این کار نقش حیاتی در کاهش اضطراب و ابراز هیجانات سرکوب‌شده دارد.

نقش بازی در کاهش اضطراب و تقویت مهارت‌های اجتماعی

بازی‌های گروهی نه تنها به تخلیه هیجانات کمک می‌کنند، بلکه باعث تقویت مهارت‌های اجتماعی، همدلی، نوبت‌گیری و درک قواعد اجتماعی می‌شوند. همچنین، بازی می‌تواند به کودک این فرصت را بدهد تا تجربیات اجتماعی خود را تقویت کند. بسیاری از کودکان نمی‌توانند احساسات خود را به صورت شفاهی بیان کنند، اما از طریق نقاشی، رنگ‌ها، شکل‌ها و نمادها، احساسات درونی‌شان را به‌طور غیرکلامی ابراز می‌کنند. این ابزارها به کودک اجازه می‌دهند تا نگرانی‌ها، خواسته‌ها و حتی ترس‌های خود را ثبت کرده و پردازش کنند.

نقاشی به عنوان ابزار بی‌کلام برای ابراز احساسات

نقاشی به کودک این امکان را می‌دهد که دنیای ذهنی خود را آزادانه و بدون قضاوت بیان کند. این ابزار بدون نیاز به کلمات، به کودک اجازه می‌دهد تا احساسات پیچیده‌ای مانند ترس، خشم یا غم را تجسم و ابراز کند. یکی دیگر از ابزارهای مهم در این زمینه، داستان‌سرایی است. کودک از طریق داستان‌ها با شخصیت‌ها همدلی می‌کند و هیجان خود را تجربه می‌کند. این فرآیند باعث پردازش هیجانی می‌شود و به کودک کمک می‌کند تا موقعیت‌های هیجانی را تحلیل و تجربه کند.

بازی‌های درمانی در شرایط بحران

زمانی که کودکان در شرایط جنگ، آوارگی یا بحران‌های شدید زندگی قرار دارند، بازی می‌تواند نقش درمانی بسیار مهمی در کاهش اضطراب، تخلیه هیجانات، بازیابی احساس امنیت و تقویت ارتباط با اطرافیان ایفا کند. بازی‌هایی که احساس کنترل و امنیت ایجاد کنند و به تخلیه هیجانات مانند ترس، خشم و غم کمک کنند، می‌توانند به کودکان کمک کنند تا با بحران‌ها بهتر کنار بیایند. در ادامه، چند مثال از بازی‌های ساده و کاربردی برای شرایط بحران آورده شده است:

بازی‌های پیشنهادی برای شرایط بحرانی:

1. بازی خانه امن (هدف: ایجاد حس امنیت روانی و تخلیه ترس‌ها)
• وسایل لازم: پتو، بالش، جعبه مقوایی
• برای شروع، خانه‌ای امن با پتو یا بالش درست کنید. کودک می‌تواند در این خانه احساسات خود را بیان کند و از آن برای گفتن چیزهایی که او را می‌ترساند استفاده کند. پرسش‌هایی مانند "چی تورو می‌ترسونه؟" یا "دوست داری کی کنارت باشه؟" می‌توانند به گفتگو کمک کنند.
2. صورتک احساسات (هدف: شناسایی و بیان احساسات مانند ترس، غم، شادی و خشم)
• وسایل لازم: کاغذ، مداد رنگی، قیچی
• صورتک‌هایی بسازید که نشان‌دهنده احساسات مختلف هستند. کودک یکی از این صورتک‌ها را انتخاب کرده و احساس خود را بیان می‌کند.
3. کیف جادویی احساسات (هدف: تخلیه هیجان و تمرین گفتگوی هیجانی)
• وسایل لازم: کیف و جعبه کوچک، اشیاء با معانی مختلف مانند عروسک کوچک، سنگ، عکس‌های مختلف
• کودک یک شیء از کیف انتخاب کرده و می‌گوید "این منو یاد چه احساسی می‌اندازه؟" سایرین فقط گوش می‌دهند یا با همدلی پاسخ می‌دهند.
4. ابر احساسات (هدف: تخلیه خشم، ترس یا اندوه از طریق نقاشی)
• وسایل لازم: کاغذ، مداد شمعی یا رنگ
• از کودک بخواهید که ابر خشم یا ابر غم خود را با رنگ و شکل مشخصی بکشد و سپس درباره آن صحبت کند. این ابر می‌تواند به عنوان نماد احساسات او به آسمان فرستاده شود.
5. تو تنها نیستی (هدف: کاهش احساس تنهایی و افزایش همبستگی)
• این بازی گروهی به کودکان کمک می‌کند تا احساسات مشترک خود را شناسایی کنند. به‌طور مثال، وقتی یک کودک جمله‌ای مانند "من از صدای بمب می‌ترسم" می‌گوید، سایرین که همین احساس را دارند یک قدم به جلو می‌آیند.

نقاشی به عنوان ابزار مهم در تخلیه هیجانات

نقاشی می‌تواند یکی از ابزارهای بسیار مؤثر برای تخلیه هیجانات و بهبود ارتباط والدین و کودک در شرایط بحرانی مانند جنگ باشد. این ابزار به کودک اجازه می‌دهد تا احساسات پیچیده‌اش را بدون نیاز به کلمات بیان کند و در دنیای ذهنی خود راحت‌تر با احساساتش کنار بیاید. در ادامه، چند فعالیت نقاشی برای حمایت از کودکان در شرایط بحران پیشنهاد می‌دهیم:
1. نقاشی آزاد (هدف: تخلیه هیجان)
• وسایل مورد نیاز: کاغذ، مداد رنگی یا گواش
• کودک هر چیزی که دلش می‌خواهد می‌کشد. این کار به کودک اجازه می‌دهد احساسات سرکوب‌شده‌ای مثل ترس، خشم یا ناراحتی را بدون سانسور بیان کند.
2. دنیای امن من (هدف: بازسازی حس امنیت)
• از کودک بخواهید یک مکان واقعی یا خیالی را نقاشی کند که در آن احساس امنیت می‌کند. این مکان می‌تواند یک خانه درختی یا کنار مادر باشد. ساخت تصویر ذهنی از امنیت می‌تواند اضطراب را کاهش دهد.
3. نقاشی احساسات (هدف: شناسایی و تنظیم هیجانات)
• برای شروع، چند دایره خالی بر روی یک صفحه بکشید و از کودک بخواهید در هر دایره احساساتی مانند خشم، ترس، غم یا شادی را بکشد. این کار به کودک کمک می‌کند تا احساسات خود را نامگذاری کرده و آن‌ها را از هم تفکیک کند.
4. فعالیت مشترک با والدین (هدف: تقویت رابطه والد-کودک)
• والد و کودک با هم یک نقاشی بسازند، مثلا یک داستان بسازند و هر دو قسمت‌هایی از آن را نقاشی کنند. این فعالیت فرصتی برای گفتگو فراهم می‌کند و پیوندهای عاطفی والدین و کودک را تقویت می‌کند.
5. اگر می‌توانستم (هدف: ابراز خواسته‌ها و تخلیه احساسات سرکوب‌شده)
• از کودک بخواهید نقاشی بکشد که اگر می‌توانست کاری انجام دهد یا جایی باشد، آن کار یا مکان چه بود. این فعالیت به کودک کمک می‌کند خواسته‌ها و نیازهایی که ممکن است در گفتگوی مستقیم نتواند بیان کند، به‌طور خلاقانه ابراز کند.

نکات مهم در حین انجام فعالیت‌های نقاشی:

• قضاوت نکنید: هیچ‌گاه به نقاشی کودک قضاوت نکنید. از جمله عباراتی مانند "این ترسناک شده" یا "چرا اینقدر سیاه کشیدی" خودداری کنید. فقط گوش کنید و اگر کودک خواست در مورد نقاشی صحبت کند، با دقت گوش دهید.
• نقاشی را نگه دارید: نگه داشتن نقاشی‌ها به کودک نشان می‌دهد که برای احساسات او ارزش قائل هستید. این کار به کودک کمک می‌کند با دنیای درونی پرآشوبش کنار بیاید و آن را درک کند.
• فضای امن ایجاد کنید: با فراهم کردن فضای امن برای نقاشی، به کودک کمک می‌کنید تا احساسات خود را آزادانه بیان کند و درک بهتری از دنیای درونی‌اش پیدا کند.
نتیجه‌گیری:
نقاشی و بازی، ابزارهایی موثر در دوران بحران هستند که به کودک اجازه می‌دهند تا احساسات خود را بدون نیاز به زبان گفتاری بیان کنند. این ابزارها به کودک کمک می‌کنند تا اضطراب خود را تخلیه کرده، احساس کنترل را تجربه کنند و بدون ترس از قضاوت، احساساتشان را ابراز کنند.

نویسنده: دکتر بهاره رجبی بهجت