انتشارات مهرسا

محیط تسهیلگر و نقش آن در رشد روانی کودک

یکی از ارکان اصلی نظریه وینیکات درباره رشد روانی و هیجانی کودک، مفهوم "محیط تسهیلگر" است. این محیط به کودک این امکان را می‌دهد که خود واقعی خود را کشف و ابراز کند و به تدریج از وابستگی مطلق به استقلال روانی حرکت نماید. محیط تسهیلگر پایه‌ای برای رشد سالم روانی کودک فراهم می‌کند و کمک می‌کند که کودک در دنیای درونی‌اش احساس امنیت و رشد کند.
۴ ویژگی مهم محیط تسهیلگر:
1. حضور مراقب به اندازه کافی خوب:
مراقبی که با حساسیت به نیازهای کودک پاسخ می‌دهد بدون اینکه او را بیش از حد کنترل یا به حال خودش رها کند. این پاسخگویی حس اعتماد و پیوند عاطفی عمیقی را در کودک پرورش می‌دهد.
2. فضای بازی و خلاقیت:
بازی برای کودک، حوزه‌ای میان واقعیت درونی و بیرونی است. در محیط تسهیلگر، کودک می‌تواند آزادانه بازی کند، خلاقیت خود را بروز دهد و بدون ترس از قضاوت، هویت خود را کشف کند.
3. معرفی تدریجی ناکامی‌ها:
محیط تسهیلگر یک محیط ایده‌آل و بی‌نقص نیست. مراقب باید به تدریج ناکامی‌های کنترل‌شده‌ای را به کودک معرفی کند تا او با واقعیت‌های زندگی آشنا شود و در عین حال حس استقلال و فردیت خود را تقویت کند.
4. حمایت از خود واقعی فرد:
کودک باید احساسات، خواسته‌ها و افکار اصیل خود را بدون ترس از طرد ابراز کند. این امر مانع شکل‌گیری "خود کاذب" می‌شود. "خود واقعی" بخش اصیل، خودانگیخته و خلاق شخصیت انسان است که منبع شادی، هویت و حس زنده بودن می‌باشد و در محیطی امن و پذیرنده شکل می‌گیرد.
خود کاذب به کودک اجازه می‌دهد تا برای جلب پذیرش محیط و والدین، نقاب به چهره بزند و در ظاهر موفق و مودب به نظر برسد، اما در باطن احساس پوچی، اضطراب و افسردگی دارد. به‌طور مثال، اگر کودک احساس ناراحتی کند و والدین به او بگویند "گریه نکن، بچه خوب گریه نمی‌کند"، احساسات کودک سرکوب می‌شود و خود کاذب در او تقویت می‌شود. اما اگر والدین به کودک بگویند "میدانم ناراحتی، من کنارتم"، کودک یاد می‌گیرد که احساساتش ارزشمند است و خود واقعی‌اش رشد می‌کند.

چگونه در شرایط بحرانی این محیط را فراهم کنیم؟

در شرایط بحران، حتی اگر فضای بیرونی ناامن باشد، والدین باید تلاش کنند تا فضای خانه یا محل اقامت کودک را تا حد ممکن آرام و قابل پیش‌بینی نگه دارند. حفظ روال‌های روزمره مانند زمان مشخص برای غذا، خواب یا فعالیت‌های ساده مانند قصه‌گویی، به کودک حس پیش‌بینی‌پذیری و امنیت می‌دهد.
• ابراز محبت و حضور عاطفی والدین:
کودکان در شرایط بحران به توجه و محبت بیشتری نیاز دارند. تماس فیزیکی، ابراز علاقه، در آغوش گرفتن و نگاه‌های حمایتگر به کودک اطمینان می‌دهد که او مورد حمایت قرار دارد. در این شرایط، ممکن است کودک احساس ترس و خشم را تجربه کند و والدین باید با صبر و بدون قضاوت به این احساسات گوش دهند و بدانند که این واکنش‌ها طبیعی هستند. این پذیرش به کودک کمک می‌کند تا احساسات خود را پردازش کند.
• توضیح شرایط به کودک:
به جای پنهان کردن واقعیت، والدین باید با زبانی ساده و متناسب با سن کودک، شرایط را توضیح دهند. این کار به کودک احساس کنترل و درک بهتری از محیط می‌دهد، بدون اینکه او را با جزئیات ترسناک تحت فشار قرار دهند.
• فراهم کردن فرصت بازی و خلاقیت:
بازی یک فرصت طبیعی برای کودک است تا احساسات خود را تخلیه کند. والدین می‌توانند حتی در شرایط محدود، فضایی برای فعالیت‌های خلاقانه مثل نقاشی، داستان‌سرایی یا بازی‌های ساده فراهم کنند.
• حفظ سلامت روانی والدین:
چون استرس و اضطراب والدین به کودکان منتقل می‌شود، والدین باید با تکنیک‌های آرام‌سازی، استراحت کافی و حمایت‌های اجتماعی، سلامت روانی خود را حفظ کنند تا بتوانند نقش تسهیلگر را به خوبی ایفا کنند. تقویت ارتباط با خویشاوندان، دوستان یا مراکز حمایتی می‌تواند حس انزوا را کاهش دهد و به والدین و کودکان کمک کند تا احساس تعلق و پشتیبانی داشته باشند.

اهمیت لحظه‌های امن کوچک

محیط تسهیلگر در شرایط هم چالش‌برانگیز است، اما در موقعیت‌های بحرانی مانند جنگ، این کار دشوارتر و حیاتی‌تر می‌شود. رشد سالم روان در لحظات کوچک و تکرارشونده‌ای شکل می‌گیرد که امنیت و حضور عاطفی را به کودک منتقل می‌کنند. این لحظه‌های امن و کوچک در شرایط بحران نقش پناهگاه روانی را ایفا می‌کنند و به کودک کمک می‌کنند تا در برابر تنش‌های محیطی تاب‌آوری نشان دهد.
لحظه‌های امن کوچک می‌توانند تاثیرات عمیقی در خانواده داشته باشند. در لحظات ناپایدار، لحظات ساده‌ای مانند یک آغوش گرم، قصه‌خوانی یا صرف غذا با آرامش به کودک پیام می‌دهند که "ما در امانیم" و به سیستم عصبی کودک کمک می‌کنند تا از لحظات دفاعی خارج شود و خود را در یک پناهگاه امن ببیند.
تمرینات برای ایجاد لحظه‌های امن کوچک
• خواندن کتاب مورد علاقه کودک زیر پتو
• نوشیدن چای یا شیر با هم بدون عجله
• گفتن "دوستت دارم" قبل از خواب
• ساختن یک نقاشی مشترک
• نگاه گرم در سکوت بدون نصیحت یا قضاوت

نتیجه‌گیری

محیط تسهیلگر، حتی در شرایط بحرانی، به کودک کمک می‌کند تا احساس امنیت، امید و پایداری داشته باشد. والدین با ایجاد لحظه‌های امن کوچک می‌توانند اضطراب را کاهش دهند و تاب‌آوری کودک را در برابر چالش‌ها تقویت کنند. این لحظه‌های امن نه تنها به کودک در مقابله با بحران‌ها کمک می‌کند، بلکه به خانواده‌ها این امکان را می‌دهد که با قدرت و حمایت بیشتری در کنار یکدیگر بایستند.

نویسنده: دکتر بهاره رجبی بهجت