انتشارات مهرسا

تأثیر اخبار جنگ و حوادث ناگوار بر کودکان؛ والدین چگونه از آن‌ها حمایت کنند؟
دنیا می‌تواند برای کودکان جای ترسناکی باشد. جنگ‌ها، حملات تروریستی، بلایای طبیعی، آتش‌سوزی‌های گسترده، قحطی و حوادث تکان‌دهنده، همگی از موضوعاتی هستند که به‌طور مرتب در اخبار با آن‌ها مواجه می‌شویم. پوشش خبری گسترده و مداوم این رویدادها نیز باعث می‌شود که گاهی فاصله گرفتن از اخبار دشوار باشد.
تماشای چنین رویدادهایی می‌تواند برای کودکان اضطراب‌آور و حتی آسیب‌زا باشد، حتی اگر در گوشه دیگری از جهان اتفاق بیفتند. از طرفی، با گسترش فناوری و شبکه‌های اجتماعی، دیگر نمی‌توان صرفاً با خاموش کردن تلویزیون، کودکان را از مواجهه با این وقایع دور نگه داشت. در نتیجه، بسیاری از کودکان ممکن است درباره وضعیت جهان، امنیت خود و خانواده‌شان احساس ترس و نگرانی کنند.
کودکان هنوز در حال شکل دادن به درک خود از جهان هستند و توانایی آن‌ها برای ارزیابی خطرات، درک فاصله جغرافیایی رویدادها و تشخیص میزان واقعی تهدید، با بزرگسالان متفاوت است. به همین دلیل، ممکن است خبری که برای یک بزرگسال صرفاً ناراحت‌کننده است، برای کودک به معنای تهدیدی فوری برای امنیت خودش یا عزیزانش باشد.
در چنین شرایطی، واکنش والدین و نحوه گفت‌وگوی آن‌ها با کودک نقش مهمی در کاهش اضطراب و ایجاد احساس امنیت دارد.
چه عواملی باعث می‌شوند اخبار برای کودکان آسیب‌زاتر باشند؟
نحوه ارائه اخبار نقش مهمی در تأثیرگذاری آن‌ها بر کودکان دارد. تصاویری از افراد گریان، ساختمان‌های فروریخته، صدای انفجارهای مهیب و صحنه‌های خشونت‌آمیز می‌توانند آثار هیجانی عمیقی بر ذهن کودک بگذارند.
بااین‌حال، مواجهه با اخبار آسیب‌زا تنها به تماشای تلویزیون یا تصاویر خشونت‌آمیز محدود نمی‌شود. شنیدن گفت‌وگوهای نگران‌کننده بزرگسالان، حتی زمانی که کودک مخاطب مستقیم آن گفت‌وگو نیست، می‌تواند باعث افزایش احساس ناامنی شود.
کودکان به حالات چهره، لحن صدا و رفتار والدین توجه زیادی دارند و اغلب از واکنش‌های آن‌ها برای ارزیابی میزان خطر استفاده می‌کنند. به همین دلیل، اضطراب و نگرانی بزرگسالان نیز می‌تواند بر برداشت کودک از شرایط تأثیر بگذارد.
عوامل دیگری مانند سن، خلق‌وخو، تجربه‌های پیشین و میزان دسترسی به فناوری نیز در نحوه واکنش کودکان نقش دارند.
برای مثال، کودکانی که پیش‌تر تجربه فقدان، جابه‌جایی محل زندگی، طلاق والدین یا سایر رویدادهای پراسترس را داشته‌اند، ممکن است نسبت به اخبار ناگوار حساس‌تر باشند. همچنین کودکانی که به‌طور کلی اضطراب بیشتری تجربه می‌کنند، ممکن است در مواجهه با اخبار تهدیدکننده واکنش شدیدتری نشان دهند.
از سوی دیگر، کودکان بزرگ‌تر و نوجوانانی که از تلفن‌های هوشمند و شبکه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند، ممکن است از طریق الگوریتم‌های این پلتفرم‌ها به‌طور مکرر در معرض تصاویر و ویدئوهای خشونت‌آمیز قرار بگیرند؛ حتی زمانی که خودشان به‌دنبال چنین محتوایی نبوده‌اند.
از کجا بفهمم فرزندم از دیدن اخبار ناراحت یا مضطرب شده است؟
بعضی از کودکان وقتی از دیدن خبری ناراحت می‌شوند، مستقیماً درباره احساسشان با والدین صحبت می‌کنند؛ اما برخی دیگر ناراحتی و اضطراب خود را از طریق تغییر در رفتارشان نشان می‌دهند.
این تغییرات ممکن است شامل گریه کردن بیشتر از حد معمول، افزایش وابستگی به والدین، دل‌درد یا احساس ناخوشی، تغییر در اشتها، مشکلات خواب یا دیدن کابوس، افزایش بی‌قراری، تحریک‌پذیری، غمگینی و صحبت کردن مکرر درباره مرگ و اتفاقات ناگوار باشد.
برخی تغییرات ممکن است چندان آشکار نباشند. برای مثال، کودک ممکن است کم‌حرف‌تر شود، از خانواده، دوستان یا فعالیت‌هایی که پیش‌تر به آن‌ها علاقه داشته فاصله بگیرد یا شروع به جست‌وجو و پیگیری مداوم اخبار کند.
البته نشانه‌های اضطراب در تمام کودکان یکسان نیستند و بسته به سن و مرحله رشد آن‌ها می‌توانند متفاوت باشند.
کودکان پیش‌دبستانی (۳ تا ۶ سال)
کودکان خردسال معمولاً درک محدودی از علت رویدادها و فاصله زمانی و مکانی آن‌ها دارند. بنابراین، ممکن است تصور کنند اتفاقی که در اخبار می‌بینند، در نزدیکی آن‌ها رخ داده یا قرار است برای خانواده‌شان نیز اتفاق بیفتد.
در این گروه سنی، اضطراب ممکن است به شکل واپس‌روی رشدی ظاهر شود؛ یعنی کودک موقتاً به رفتارهایی بازگردد که پیش‌تر آن‌ها را پشت سر گذاشته است.
برای مثال، کودکی که کنترل ادرار خود را به دست آورده، ممکن است دوباره دچار شب‌ادراری شود. مکیدن انگشت، ترس از تاریکی، مشکلات خواب و دشواری در جدا شدن از والدین نیز از نشانه‌های احتمالی هستند.
در چنین شرایطی، کودکان ممکن است بیش از گذشته به حضور فیزیکی، توجه و اطمینان‌بخشی والدین نیاز داشته باشند.
کودکان دبستانی (۷ تا ۱۱ سال)
در کودکان دبستانی، اضطراب ممکن است بیشتر به شکل نشانه‌های جسمانی و رفتاری ظاهر شود.
دل‌درد، حالت تهوع، سردرد، مشکلات تمرکز، افت عملکرد تحصیلی یا بی‌میلی به رفتن به مدرسه از جمله نشانه‌هایی هستند که ممکن است در این گروه سنی مشاهده شوند.
کودکان در این سن معمولاً درک بیشتری از رویدادهای جهان دارند، اما همچنان ممکن است در ارزیابی احتمال وقوع آن‌ها یا تشخیص میزان واقعی خطر دچار مشکل شوند.
برای مثال، ممکن است پس از شنیدن اخبار جنگ، مرتب درباره امنیت خانه، مدرسه یا اعضای خانواده سؤال کنند.
نوجوانان (۱۲ تا ۱۸ سال)
نوجوانان معمولاً درک پیچیده‌تری از رویدادهای اجتماعی و سیاسی دارند و ممکن است علاوه بر ترس، احساساتی مانند خشم، درماندگی یا بی‌عدالتی را تجربه کنند.
در این دوره، اضطراب ممکن است به شکل کناره‌گیری از دیگران، تحریک‌پذیری، طغیان‌های خشم، تغییر در الگوی خواب یا پیگیری افراطی اخبار و شبکه‌های اجتماعی ظاهر شود.
اگر متوجه تغییراتی در رفتار فرزندتان شدید، مهم است که بدون قضاوت با او گفت‌وگو کنید و از احساسات و نگرانی‌هایش باخبر شوید. البته این نشانه‌ها به‌تنهایی به معنای وجود یک اختلال روان‌شناختی نیستند و ممکن است دلایل دیگری نیز داشته باشند.
آیا باید میزان مواجهه فرزندم با اخبار را محدود کنم؟
بهتر است بر میزان مواجهه فرزندتان با اخبار نظارت داشته باشید. رویدادهای آسیب‌زا می‌توانند هم در والدین و هم در کودکان اضطراب ایجاد کنند؛ بنابراین لازم است متناسب با سن و میزان پختگی کودک، محدودیت‌هایی برای دنبال کردن اخبار در نظر گرفته شود.
این موضوع به‌ویژه درباره کودکان خردسال اهمیت بیشتری دارد، زیرا ممکن است به‌درستی متوجه نشوند آنچه در اخبار می‌بینند به چه معناست.
مهم است که بدانید فرزندتان چند وقت یک‌بار در معرض اخبار قرار می‌گیرد، چه اطلاعاتی می‌شنود و چه نوع محتوایی را در اینترنت و شبکه‌های اجتماعی مشاهده می‌کند.
همچنین به روشن بودن تلویزیون و پخش اخبار در پس‌زمینه توجه داشته باشید. کودکان اغلب حتی زمانی که به‌طور مستقیم مشغول تماشا کردن یا گوش دادن نیستند، اطلاعات محیط را دریافت می‌کنند.
همین موضوع درباره گفت‌وگوهای بزرگسالان نیز صدق می‌کند. صحبت مداوم درباره جنگ، احتمال وقوع حوادث ناگوار یا نگرانی‌های مربوط به آینده، به‌ویژه با لحنی مضطرب، می‌تواند احساس ناامنی کودک را افزایش دهد.
هنگامی که رویداد مهم و ناگواری مانند جنگ، حمله تروریستی یا بلایای طبیعی رخ می‌دهد، بهتر است هم کودکان و هم بزرگسالان مدتی از دنبال کردن اخبار فاصله بگیرند. دوری از پوشش خبری شدید و مداوم چنین رویدادهایی می‌تواند به کاهش اضطراب کمک کند.
با فرزندتان درباره محدودیت‌های مربوط به دنبال کردن اخبار گفت‌وگو کنید و برایش توضیح دهید که چرا می‌خواهید این محدودیت‌ها را در نظر بگیرید.
اگر فرزند بزرگ‌تری دارید که از طریق تلفن همراه به اخبار دسترسی دارد، او را تشویق کنید که هر از گاهی از دنبال کردن اخبار فاصله بگیرد و از مشاهده مکرر تصاویر و ویدئوهای خشونت‌آمیز خودداری کند.
هدف این نیست که کودک را از تمام واقعیت‌های جهان دور نگه داریم، بلکه باید کمک کنیم اطلاعات را به شکلی متناسب با سن و توانایی درک خود دریافت کند.
وقتی فرزندم درباره یک رویداد آسیب‌زای خبری سؤال می‌کند، چه پاسخی به او بدهم؟
بهترین شیوه گفت‌وگو با کودک درباره رویدادهای خبری، به سن و میزان پختگی او بستگی دارد.
نخست بهتر است بفهمید کودک چه چیزهایی درباره آن اتفاق شنیده یا دیده است.
می‌توانید از او بپرسید:
• درباره این اتفاق چی شنیدی؟
• فکر می‌کنی چه اتفاقی افتاده؟
• چیزی هست که نگرانت کرده باشه؟
این پرسش‌ها به شما کمک می‌کنند اطلاعات نادرست، برداشت‌های اغراق‌آمیز یا نگرانی‌های پنهان کودک را شناسایی کنید.
برای مثال، ممکن است کودک پس از دیدن چند ویدئو از یک حادثه تصور کند که آن اتفاق بارها تکرار شده است، درحالی‌که تصاویر مربوط به یک رویداد واحد بوده‌اند.
هنگام توضیح دادن، از جملات کوتاه، روشن و متناسب با سن کودک استفاده کنید. بهتر است به همان اندازه‌ای که سؤال می‌کند اطلاعات بدهید و از ارائه جزئیات غیرضروری یا توصیف صحنه‌های خشونت‌آمیز خودداری کنید.
در عین حال، مهم است که احساسات کودک را بشنوید و به رسمیت بشناسید.
برای مثال، می‌توانید بگویید:
• می‌فهمم که اتفاق‌هایی که این روزها توی دنیا می‌افته، خیلی نگرانت کرده.
از نادیده گرفتن احساسات کودک، خندیدن به نگرانی‌هایش یا بی‌اهمیت جلوه دادن ترس او خودداری کنید.
همچنین می‌توانید با جملاتی مانند «می‌دونم اتفاق‌هایی که داره می‌افته ممکنه ترسناک باشه، اما من کنارتم تا ازت مراقبت کنم و کمکت کنم» به او احساس امنیت بدهید.
اگر کودک درباره احتمال وقوع چنین اتفاقی برای خانواده سؤال کرد، بهتر است ضمن ارائه توضیحی واقع‌بینانه، بر اقداماتی تأکید کنید که بزرگسالان برای حفظ امنیت او انجام می‌دهند.
به‌جای دادن اطمینان‌های غیرواقعی مانند «هیچ اتفاق بدی هیچ‌وقت نمی‌افته»، می‌توانید بگویید:
• ما داریم تمام تلاشمون رو می‌کنیم که مراقب خودمون و همدیگه باشیم. اگر شرایط تغییر کنه، بزرگ‌ترها برای محافظت از تو برنامه‌ریزی می‌کنن.
فرزندتان را تشویق کنید که در آینده نیز درباره نگرانی‌ها و ترس‌هایش با شما صحبت کند.
پس از گفت‌وگو درباره اخبار، بهتر است با یکدیگر به فعالیتی لذت‌بخش بپردازید. بازی کردن، نقاشی کشیدن، کتاب خواندن یا وقت گذراندن در کنار یکدیگر می‌تواند به کاهش اضطراب، تغییر کانون توجه و تقویت احساس نزدیکی کمک کند.
چطور می‌توانم به فرزندم کمک کنم اتفاقات را در بستر واقعی خود درک کند؟
کودکان، به‌ویژه در سنین پایین، ممکن است درک دقیقی از فاصله جغرافیایی رویدادها نداشته باشند. برای آن‌ها، دیدن تصاویر یک حادثه در تلویزیون یا تلفن همراه ممکن است به این معنا باشد که آن اتفاق در نزدیکی‌شان رخ داده است.
بنابراین، بهتر است متناسب با سن کودک، درباره محل وقوع رویداد و تفاوت شرایط آن منطقه با محل زندگی خودتان صحبت کنید.
برای مثال، می‌توانید محل وقوع حادثه را روی نقشه به او نشان دهید و توضیح دهید که تصاویر مربوط به چه منطقه‌ای هستند.
همچنین لازم است به کودک توضیح دهید که رسانه‌ها گاهی تصاویر یک اتفاق را بارها پخش می‌کنند یا هنگام گزارش رویدادی جدید، از تصاویر اتفاقات گذشته استفاده می‌کنند.
بنابراین، دیدن مکرر یک صحنه لزوماً به این معنا نیست که آن اتفاق بارها در حال رخ دادن است.
در عین حال، بهتر است از کوچک جلوه دادن خطرات واقعی یا دادن وعده‌های قطعی درباره امنیت خودداری کنید. هدف از این گفت‌وگوها کمک به کودک برای داشتن درکی واقع‌بینانه‌تر از شرایط است، نه انکار واقعیت یا افزایش نگرانی او.
وقتی اتفاق ناگواری رخ می‌دهد، چطور می‌توانم به فرزندم کمک کنم بر جنبه‌های مثبت تمرکز کند؟
این موضوع نیز به سن و میزان پختگی کودک بستگی دارد.
برای کودکان خردسال می‌توان توضیح داد که انجام فعالیت‌های خوشایند و فکر کردن به موضوعات امیدوارکننده می‌تواند به مدیریت نگرانی‌هایشان کمک کند.
می‌توانید این کار را به فعالیتی مشترک تبدیل کنید؛ برای مثال، هر روز با هم نکات مثبت و زیبای دنیا را در دفترچه‌ای بنویسید یا زمانی را به انجام فعالیت‌های سرگرم‌کننده اختصاص دهید.
برای کودکان بزرگ‌تر می‌توان توضیح داد که اگرچه تمرکز بر جنبه‌های مثبت در شرایط دشوار همیشه آسان نیست، اما ایجاد تعادل میان توجه به اتفاقات ناگوار و جنبه‌های امیدوارکننده زندگی برای سلامت روان اهمیت دارد.
همچنین می‌توانید با آن‌ها درباره نحوه ارائه اخبار در رسانه‌ها صحبت کنید؛ اینکه رسانه‌ها تنها بخشی از اطلاعات را انتخاب و منتشر می‌کنند و برخی تصاویر و روایت‌های خبری به‌گونه‌ای ارائه می‌شوند که واکنش‌های هیجانی مخاطب را برانگیزند.
در عین حال، مراقب باشید در واکنش به یک رویداد آسیب‌زا از جملاتی مانند «می‌تونست بدتر از این هم باشه» استفاده نکنید؛ زیرا چنین عباراتی ممکن است باعث شوند کودک احساس کند واکنش هیجانی‌اش بی‌اهمیت است.
یکی از راهکارهای مفید، جلب توجه کودک به افرادی است که برای بهتر شدن شرایط تلاش می‌کنند؛ افرادی مانند پرستاران، پزشکان، آتش‌نشانان، نیروهای امدادی و داوطلبانی که به آسیب‌دیدگان کمک می‌کنند.
این کار به کودک نشان می‌دهد که در کنار اتفاقات ناگوار، افرادی نیز برای کمک و بهبود شرایط تلاش می‌کنند.
همچنین خوب است با فرزندتان درباره کارهایی صحبت کنید که می‌تواند بر آن‌ها کنترل داشته باشد، به‌جای اینکه تمام توجهش بر اتفاقاتی متمرکز شود که خارج از اختیار او هستند.
برای مثال، می‌توانید پیشنهاد دهید برای نیروهای امدادی و کارکنان بیمارستان نامه بنویسد یا نقاشی بکشد، یا با کمک یکدیگر مبلغی را به مؤسسه‌ای خیریه که از آسیب‌دیدگان حمایت می‌کند، اهدا کنید.
چنین فعالیت‌هایی می‌توانند به کودک احساس مشارکت، اثرگذاری و کنترل بیشتری بدهند.
البته مهم است که کودک احساس نکند مسئول حل مشکلات بزرگ جهان است. مشارکت در فعالیت‌های حمایتی باید متناسب با سن، علاقه و توانایی او باشد.
واکنش‌های من به اخبار ناگوار چه تأثیری بر فرزندم دارد؟
فرزندتان برای اینکه بفهمد تا چه اندازه باید نگران رویدادهایی باشد که در اخبار می‌بیند یا می‌شنود، به واکنش‌ها و رفتارهای شما توجه می‌کند.
کودکان به‌ویژه در سال‌های اولیه زندگی، تا حد زیادی از واکنش‌های هیجانی والدین برای درک موقعیت‌ها و ارزیابی میزان خطر استفاده می‌کنند.
بنابراین، آگاه بودن از نحوه واکنش و رفتارتان در حضور کودک می‌تواند به او کمک کند تا یاد بگیرد چگونه با موقعیت‌های دشوار روبه‌رو شود.
اگر می‌دانید که هنگام شنیدن یا تماشای اخبار دچار استرس، ناراحتی یا آشفتگی شدید می‌شوید، بهتر است دنبال کردن اخبار را به زمان‌هایی موکول کنید که فرزندتان حضور ندارد.
البته این به معنای پنهان کردن تمام احساسات از کودک نیست. والدین نیز ممکن است در برابر اخبار ناگوار احساس ناراحتی، ترس یا نگرانی کنند. مهم این است که بتوانند این احساسات را به شکلی متناسب با سن کودک بیان و مدیریت کنند.
برای مثال، می‌توانید بگویید:
• من هم از شنیدن این خبر ناراحت شدم، چون اتفاق سختیه. اما دارم سعی می‌کنم آروم بمونم و کارهایی رو انجام بدم که از دستم برمیاد.
چنین واکنشی به کودک نشان می‌دهد که تجربه احساسات ناخوشایند طبیعی است و می‌توان در کنار این احساسات، رفتارهای آرام و سازگارانه داشت.
چرا حفظ برنامه‌های روزمره در شرایط بحرانی اهمیت دارد؟
یکی از مهم‌ترین راهکارها برای کمک به کودکان در شرایط پراسترس، حفظ ثبات و پیش‌بینی‌پذیری زندگی روزمره است.
زمان‌های نسبتاً مشخص برای خواب، وعده‌های غذایی، بازی، فعالیت‌های خانوادگی و سایر برنامه‌های معمول، به کودک کمک می‌کند احساس کند بخش‌هایی از زندگی همچنان قابل پیش‌بینی و تحت کنترل هستند.
در شرایطی که اخبار مداوم، تصویری ناامن و غیرقابل پیش‌بینی از جهان ارائه می‌دهند، همین روال‌های ساده می‌توانند به تقویت احساس امنیت کمک کنند.
بهتر است تا جای ممکن برنامه‌های معمول خانواده را ادامه دهید و فرصت کافی برای بازی، فعالیت بدنی، ارتباط با دوستان و استراحت در اختیار کودک قرار دهید.
اگر شرایط بحرانی باعث تغییر در برنامه‌های روزمره شده است، می‌توانید با توضیح دادن تغییرات و ایجاد روال‌های جدید و قابل پیش‌بینی، به کودک کمک کنید با شرایط سازگار شود.
همچنین می‌توانید درباره کارهایی که به‌عنوان یک خانواده برای افزایش امنیت انجام می‌دهید صحبت کنید؛ برای مثال، آشنایی با راه‌های ارتباطی اضطراری یا آماده کردن وسایل ضروری، در صورتی که با شرایط واقعی زندگی شما مرتبط باشد.
بهتر است این اقدامات با لحنی آرام و بدون ایجاد ترس بیشتر انجام شوند تا به‌جای افزایش احساس خطر، به تقویت احساس آمادگی و امنیت کودک کمک کنند.
کدام کودکان ممکن است در برابر اخبار ناگوار آسیب‌پذیرتر باشند؟
واکنش کودکان به اخبار آسیب‌زا یکسان نیست. عواملی مانند سن، خلق‌وخو، سابقه تجربه رویدادهای پراسترس، میزان حمایت خانوادگی و شرایط روان‌شناختی کودک می‌توانند بر شدت و مدت واکنش او تأثیر بگذارند.
کودکانی که پیش‌تر تجربه فقدان یکی از عزیزان، خشونت خانگی، جدایی والدین یا سایر رویدادهای آسیب‌زا را داشته‌اند، ممکن است هنگام مواجهه با اخبار مشابه، ترس و نگرانی بیشتری تجربه کنند.
همچنین کودکانی که مشکلات اضطرابی دارند یا در خانواده‌ای زندگی می‌کنند که یکی از اعضای آن اضطراب شدیدی تجربه می‌کند، ممکن است به حمایت بیشتری نیاز داشته باشند.
برخی کودکان دارای اختلال نقص توجه/بیش‌فعالی (ADHD)، اختلال طیف اوتیسم یا اختلالات یادگیری نیز ممکن است به دلیل ویژگی‌های فردی در پردازش اطلاعات، حساسیت‌های حسی یا دشواری در مدیریت هیجان‌ها، واکنش متفاوت یا شدیدتری نشان دهند. البته این موضوع درباره همه کودکان دارای این شرایط صدق نمی‌کند.
مهم است که والدین به‌جای مقایسه واکنش فرزندشان با سایر کودکان، به نیازها، ویژگی‌ها و تغییرات رفتاری خود او توجه کنند.
چه زمانی باید از متخصص کمک بگیریم؟
بی‌قراری، نگرانی، مشکلات خواب یا افزایش وابستگی به والدین برای چند روز پس از شنیدن اخبار ناگوار، می‌تواند واکنشی طبیعی و گذرا باشد.
بااین‌حال، اگر این نشانه‌ها به‌مرور کاهش پیدا نکنند، شدت بگیرند یا در زندگی روزمره کودک اختلال ایجاد کنند، بهتر است از روان‌شناس، روان‌پزشک کودک یا سایر متخصصان سلامت روان کمک بگیرید.
برخی نشانه‌هایی که نیازمند توجه بیشتر هستند عبارت‌اند از:
• مشکلات خواب مداوم، کابوس‌های مکرر یا وحشت‌های شبانه.
• تغییرات شدید و پایدار در اشتها یا الگوی غذا خوردن.
• واپس‌روی در مهارت‌هایی که کودک پیش‌تر به دست آورده است، مانند کنترل ادرار و مدفوع یا برخی مهارت‌های گفتاری.
• اشتغال ذهنی شدید و مداوم با موضوعاتی مانند مرگ، جنگ یا بلایای طبیعی، به‌ویژه اگر با پریشانی و اختلال در عملکرد همراه باشد.
• امتناع مداوم از رفتن به مدرسه، کناره‌گیری از دوستان یا کاهش محسوس مشارکت در فعالیت‌های روزمره.
• اضطراب شدید، حملات پانیک یا ترسی که مانع انجام فعالیت‌های معمول کودک می‌شود.
در صورت تداوم این نشانه‌ها، مداخلات روان‌شناختی متناسب با سن و نیاز کودک می‌توانند کمک‌کننده باشند. برای مثال، برخی مداخلات بازی‌محور برای کودکان خردسال و درمان شناختی‌رفتاری (CBT) برای کودکان بزرگ‌تر و نوجوانان می‌توانند در کاهش اضطراب و تقویت مهارت‌های مقابله‌ای مؤثر باشند.
همچنین اگر کودک درباره آسیب رساندن به خود یا دیگران صحبت می‌کند، لازم است موضوع جدی گرفته شود و فوراً ارزیابی تخصصی انجام گیرد. در صورت وجود خطر فوری، باید با خدمات اورژانس محل زندگی تماس گرفت.
کتاب‌هایی برای کمک به کودکان در مواجهه با ترس و نگرانی
کتاب‌های کودک می‌توانند یکی از ابزارهای مؤثر برای گفت‌وگو درباره احساسات دشوار باشند. داستان‌ها به کودکان کمک می‌کنند ترس‌ها و نگرانی‌های خود را بهتر بشناسند، برای احساساتشان واژه پیدا کنند و راه‌های سالم‌تری برای مواجهه با آن‌ها بیاموزند.
به‌ویژه در روزهایی که اخبار جنگ و حوادث ناگوار ممکن است احساس امنیت کودکان را تحت تأثیر قرار دهد، کتاب‌خوانی مشترک می‌تواند فرصتی برای آرامش، نزدیکی بیشتر با والدین و گفت‌وگو درباره نگرانی‌هایی فراهم کند که بیان مستقیم آن‌ها برای کودک آسان نیست.
در ادامه، تعدادی از کتاب‌های مهرسا را که با موضوع شناخت احساسات، مدیریت نگرانی، تقویت اعتمادبه‌نفس و ایجاد آرامش ارتباط دارند، بر اساس گروه سنی معرفی می‌کنیم.
کتاب‌های مناسب کودکان ۳ تا ۷ سال
در این گروه سنی، داستان‌های تصویری و شخصیت‌های دوست‌داشتنی می‌توانند به کودکان کمک کنند احساساتی مانند ترس، نگرانی و تنهایی را بهتر بشناسند و درباره آن‌ها با بزرگسالان صحبت کنند.
• نگراناسور
• هر وقت احساس نگرانی کردی یادت باشد
• هر وقت احساس تنهایی کردی یادت باشد
• نگرانی، من از تو قوی‌ترم
• شکارچی فکرهای خوب
• هتی هارمونی، کارآگاه نگرانی
• حرف‌های بزرگ برای آدم‌های کوچک | آرامش
• احساسات شگفت‌انگیز من
کتاب‌های مناسب کودکان ۶ تا ۹ سال
در این سن، کودکان به‌تدریج توانایی بیشتری برای شناخت افکار و احساسات خود پیدا می‌کنند. کتاب‌هایی که به رابطه میان افکار، هیجان‌ها و واکنش‌های جسمانی می‌پردازند، می‌توانند به آن‌ها در شناخت نگرانی‌ها و یادگیری راهکارهای مدیریت اضطراب کمک کنند.
• مدیریت اضطراب
• غلبه بر ترس و اضطراب
• معمای کشتی مرموز
• احساسات رنگارنگ من
• شب‌بخیر فکرها
• نگرانی شبیه ابر است
• اگرهای ناقلا
• من خودم را باور دارم
• به بدنت گوش بده
• در جست‌وجوی آرامش
کتاب‌های مناسب کودکان و نوجوانان ۹ تا ۱۲ سال
در این دوره، نگرانی‌های کودکان ممکن است پیچیده‌تر شوند و موضوعاتی مانند آینده، امنیت، روابط اجتماعی و اتفاقات جهان اهمیت بیشتری پیدا کنند. کتاب‌های آموزشی و فعالیت‌محور می‌توانند به آن‌ها کمک کنند احساساتشان را بهتر درک کنند، افکار نگران‌کننده را بشناسند و مهارت‌های مقابله با اضطراب را تمرین کنند.
• ترس‌ها و دل‌شوره‌ها
• مدیریت اضطراب
• غلبه بر ترس و اضطراب
• احساسات دخترانه
• مجموعه مغز من و رنگ‌آمیزی
نکته‌ای برای والدین: هنگام مطالعه این کتاب‌ها، به کودک فرصت دهید درباره احساسات و تجربه‌های خودش صحبت کند. لازم نیست تمام پرسش‌ها را همان لحظه پاسخ دهید یا برای هر نگرانی راه‌حلی فوری پیدا کنید. گاهی شنیدن احساسات کودک، همراهی با او و اطمینان دادن به اینکه در مواجهه با ترس‌ها و نگرانی‌هایش تنها نیست، مهم‌ترین بخش کتاب‌خوانی مشترک است.
کتاب‌ها می‌توانند ابزارهای ارزشمندی برای حمایت عاطفی باشند، اما در صورت وجود اضطراب شدید یا مداوم، جایگزین کمک تخصصی نمی‌شوند
سخن پایانی
نمی‌توان کودکان را از تمام اتفاقات ناگوار جهان دور نگه داشت، اما می‌توان به آن‌ها کمک کرد این اتفاقات را با ترس و اضطراب کمتری تجربه کنند.
کودکان برای مواجهه با اخبار دشوار، بیش از توضیحات طولانی یا اطمینان‌بخشی‌های غیرواقعی، به بزرگسالانی نیاز دارند که احساساتشان را بشنوند، نگرانی‌هایشان را جدی بگیرند و به آن‌ها کمک کنند میان خطر واقعی و آنچه در رسانه‌ها می‌بینند تفاوت قائل شوند.
محدود کردن مواجهه با محتوای آسیب‌زا، گفت‌وگوی صادقانه و متناسب با سن، حفظ برنامه‌های روزمره، توجه به واکنش‌های هیجانی خودمان و فراهم کردن فرصت‌هایی برای بازی و ارتباط، از مهم‌ترین اقداماتی هستند که می‌توانیم برای حمایت از کودکان انجام دهیم.
قرار نیست به کودکان بگوییم که دنیا همیشه امن و بدون خطر است؛ بلکه باید به آن‌ها اطمینان بدهیم که در مواجهه با اتفاقات دشوار، تنها نیستند و بزرگسالانی هستند که برای مراقبت و حمایت از آن‌ها تلاش می‌کنند.